فرهنگ یا سیاست؟

یحیی آل اسحاق وزیر بارزگانی در دولت سازندگی سپس معاون اقتصادی بنیاد مستضعفان و هم‌اکنون رئیس اتاق بازرگانی،صنایع و معادن تهران است که تجربه فراوانی در زمینه مدیریت اقتصادی کشور داشته و از کسانی به شمار می‌رود که در زمینه اقتصاد مقاومتی بعد از اینکه از جانب مقام معظم رهبری عنوان شد، نظرات شفاف و روشنی ارائه کرده است.

آل اسحاق در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری فارس، در مورد اقتصاد مقاومتی و اعتراف معاون رئیس جمهور اندونزی در دیدار با مقام معظم رهبری درباره نو بودن طرح اقتصاد مقاومتی، گفت: حوزه اقتصاد مقاومتی منحصر به مسائل اقتصادی تنها نیست، بلکه مقاومت در حوزه‌های دیگر از جمله قدرت معنا دارد.

اگر جنگ‌های گذشته که برای استیلا و یا قدرت‌طلبی انجام می‌شد، امروزه جنگ اقتصادی مطرح شده و بدون اینکه تیری شلیک شود و یا از دماغ سربازی خونی بیاید، حمله اقتصادی انجام می‌شود.

وی افزود: چگونگی دفاع در مقابل تهدیدات دشمن همانند آفند و پدافند در جنگ نظامی مطرح است، در اقتصاد مقاومتی نیز دفاع دربرابر تهدید مطرح می‌شود و این یک بحث کاملا نو و سخن جدیدی است که احتیاج به کار مطالعه و تحقیقات دارد.

رئیس اتاق بازرگانی تهران افزود: به نظر من باید دانشگاه‌های اقتصادی و دانشگاه عالی دفاع ملی یک پروژه مشترک تعریف کنند و جنبه‌های دفاعی و اقتصادی واژه جدید اقتصاد مقاومتی را تعریف کنند.

* تهیه پیش طرحی برای رشته اقتصاد مقاومتی

آل اسحاق افزود: آقای حسن‌بیگی رئیس دانشگاه دفاع ملی یک پیش‌ طرحی تهیه کرده که به وزارت علوم باید ارائه شود که بر اساس آن دوره دکترای اقتصادی مقاومتی در دانشگاه دفاع ملی تشکیل شود و با تدوین این دوره‌ها تحول بزرگی در اقتصاد ایجاد می‌شود.

وی تاکید کرد: وقتی در سند چشم‌انداز 20 ساله کشور این هدف مطرح شده است که اقتصاد ایران طی چشم‌انداز 1404 در منطقه اول شود، یا اینکه به طور میانگین تولید ناخالص داخلی سالانه 8 درصد رشد کند، تمام این عوامل برای رسیدن به این اهداف از مباحث اقتصادی مقاومتی به شمار می‌رود.

این عوامل اگر مدنظر نباشد، به عنوان عامل تهدیدکننده به شمار می‌رود. همان طور که در مسیر نظامی و جنگی نیروی بازدارنده وجود دارد و داشتن نیروی اتمی در کشورها خاصیت بازدارندگی دارد که مبادا کشور دیگری به یک کشور آسیب برساند، در اقتصاد مقاومتی نیز با افزایش مقاومت اقتصاد باید مسائل تهدیدکننده از بین برود.

*جنبه ایجابی و سلبی اقتصاد مقاومتی

آل اسحاق افزود: اقتصاد مقاومتی دارای جنبه ایجابی و سلبی است. کارهایی برای افزایش مقاومت اقتصاد باید انجام شود و تهدیداتی در راستای اقتصاد مقاومتی نباید انجام شود.

گاهی مسائل مربوط به کشور جمهوری اسلامی است که باید مسائل خاص اقتصاد ایران از نظر دفاعی و تهدیدات بررسی شود، اما گاهی اقتصاد مقاومتی مربوط به کل جهان اسلام است که دایره وسیع‌تری را در بر می‌گیرد.

وی تاکید کرد: باید منافع جمهوری اسلامی و دفاع از آن برای رسیدن به اهداف مدنظر قرار گیرد. بر این اساس نیاز به کار مطالعات بومی است، همچنان که در امور دفاعی هم فرماندهان نظامی کلیات استراتژی‌ها را از کتاب‌های جهانی ترجمه می‌کنند، اما تاکتیک‌های خاص را خود فرماندهان باید فکر کنند و تدوین نمایند و نمی‌توان آنها را با ترجمه به دست آورد.

آل اسحاق با بیان این که جغرافیای ایران مختص کشور است، گفت: نقاط مثبت و منفی و پستی بلندی کشور مختص جمهوری اسلامی است و باید به صورت بومی این ویژگی‌های اقتصادی بررسی شود. مجموعه فرآیندهای اقتصادی از زنجیره تولید، توزیع و مصرف تا سرمایه‌گذاری مسائل پولی و مالی که در علم اقتصاد مطرح است، باید خاص ویژگی‌های اقتصاد کشور بررسی شود و تاکتیک‌ها و روش‌های مختص مقاومت اقتصاد تدوین شود.

این کارشناس اقتصادی افزود: باید بدانیم دشمن از چه تهدیدهایی استفاده می‌کند و از کدام نقاط به اقتصاد کشور حمله می‌کند و همان نقاط را تقویت کنیم. اگر به عنوان مثال به نیروی انسانی و در روابط تجاری حمله می‌کند، باید ارتباطات تجاری را تقویت کنیم و چگونه می‌توان صنعت و تولید کشور را تقویت کرد.

وی افزود: دانشگاه‌ها باید از محل تحقیق و پژوهش مسائل اقتصاد مقاومتی را بررسی کنند، همان گونه که در زمان جنگ، وزارت دفاع و مجموعه نظامی تصمیم می‌گیرد، در زمان جنگ اقتصادی نیز باید بدانیم، نقش وزارت اقتصاد به عنوان فرماندهی اقتصاد در جایگاه فرماندهی قرار دارد.

*اقتصاد مقاومتی نه دفاعی

این کارشناس با بیان اینکه اقتصاد مقاومتی زیباترین واژه در مقابل اقتصاد دفاعی و یا اقتصاد تهاجمی است، گفت: باید با دید مثبت به اقتصاد مقاومتی نگاه کرد، گرچه هنوز برخی از کارشناسان به اهمیت موضوع نرسیده‌اند.

آل اسحاق افزود: مختصات اقتصاد مقاومتی به دور از هرگونه بزرگنمایی باید تدوین شود و برای حال آینده کشور بدانیم که چه تصمیمی گرفته می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: همان گونه که دانشکده افسری برای دفاع از کشور افسر نظامی تربیت می‌کند، در حوزه‌های اقتصادی نیز دانشگاه‌های اقتصادی باید نیروی اقتصادی تربیت کنند و مسئولان کشور سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان بدانند که اقتصاد مقاومتی یک دانش، علم و فن حرفه‌ای است.

آل اسحاق یادآور شد: باید افسران عملیاتی، ستادی و برنامه‌ریزی برای اقتصاد مقاومتی تربیت شوند که اگر دشمن از ابزارهای مختلف مانند تحریم اقتصادی استفاده کنند، این افسران راه‌حل مقابله با آن را پیدا کنند.

وی افزود: مسائل منطقه و جهان در زمینه اقتصادی به هم پیوسته است و ما باید نقشه راه تهیه کرده و زنجیره اقتصادی ارتباطات مالی، بانکی، حمل و نقل، بیمه، سرمایه‌گذاری و فنآوری کشور را تقویت کنیم که دشمن نتواند به این زنجیره آسیب برساند و امروز می‌بینیم که شبکه مالی و پولی کشور به عنوان هدف تحریم دشمن قرار گرفته است.

* ذخیره 100 میلیارد دلاری

رئیس اتاق بازرگانی تهران افزود: صندوق بین‌المللی پول حجم ذخایر ارزی ایران بالای 100 میلیارد دلار اعلام کرده، اما دشمنان کشور دقیقاً بر روی این امکانات تمرکز کرده و می‌خواهند با تحریم و اجازه ندادن برای نقل و انتقال ارز، این امکانات کشور را منجمد کرده و اجازه شکوفا شدن اقتصاد را ندهند.

وی افزود: ضربه‌ای که دشمن از محل منجمد کردن ذخایر ارزی کشور می‌زند، مانند این است که در جنگ نظامی یک شهر بمباران شود یا سیستم‌های حمل و نقل و بیمه را با موانعی همراه می‌کند که ما باید با افسران اقتصاد مقاومتی جلوی این تحرکات دشمن را بگیریم.

* 5میلیون دانشگاهی مقاومت اقتصاد را تقویت می‌کنند

وی تاکید کرد: اگر حدود 5 میلیون دانشجو در کشور تربیت می‌شود و صدها دانشگاه به تربیت فرزندان کشور می‌پردازد، باید در راستای تقویت اقتصاد مقاومتی حرکت کرد و این امر نیاز به مطالعه و تحقیق دارد.

آل اسحاق افزود: همان گونه که مسائل حکومت اسلامی ویژه است، باید الگوی ویژه اسلامی و ایرانی برای پیشرفت کشور تهیه کنیم و نمی‌توان بر اساس مدل‌های برنامه‌ریزی دنیا عمل کرد.

وی گفت: برای رسیدن به توسعه اقتصادی باید علاوه بر مسائل دنیایی مسئله آخرت نیز مدنظر قرار گیرد، به این خاطر تدوین الگوی اسلامی ایرانی برای پیشرفت کشور مطرح شده است.

*حکمرانی خوب با در نظرگرفتن دنیا و آخرت

 آل اسحاق افزود: وقتی صحبت از حکمرانی خوب می‌شود، یعنی همه مسائل جامعه از نظر دنیایی و آخرتی باید تامین شود و اگر دشمن به یکی از جنبه‌ها حمله می‌کند، ما به عنوان یک کشور اسلامی باید از دو زاویه به آن نگاه کنیم، یکی مسائل دنیایی و دیگری مسائل آخرتی و حیات ملی ما منافع ملی یک نوع خاصی از منافع است که ترکیبی از مسائل دنیا و آخرت دارد.

وی با بیان اینکه دشمن پایه‌های اعتقادی ما را هدف قرار داده، گفت: برای مقابله با این حمله دشمن الگوی ویژه در برنامه‌ریزی اقتصادی باید تامین شود که بر اساس شرایط بومی و اسلامی باشد.

*وارثان زمین صالحانند

آل اسحاق تاکید کرد: نگاه ما به جهان و آینده آن ویژه است و آنچه بر اساس جهان‌بینی اسلامی وجود دارد، اعتقاد داریم آینده جهان پیش روی ماست همانگونه که در قرآن آمده است: «ان‌الارض یرثُها عبادی الصالحون» یعنی صالحان وارث زمین خواهند شد و این دیدگاه با دیدگاه میزان اقتصاد غربی کاملا متفاوت است. آنها اصالت را به سرمایه می‌دهند. اما بر اساس اعتقاد اسلامی حتما و قطعا و جزماً آینده جهان پیش روی ما قرار دارد که بر اساس عدل و عدالت و در حضور امام زمان(عج) خواهد بود.

آل اسحاق افزود: مهدویت که در اعتقاد ما قرار دارد، برای کل جهان است اما نگاه مرسوم اقتصاد صرفا مادی است. بر این اساس امام راحل فرمود، اگر دشمن به آخرت ما لطمه خواهد بزند، ما به همه دنیای آنها حمله می‌کنیم. اگر قرار است، به اعتقادات ما لطمه وارد شود، ما هم به همه منافع مادی دشمن لطمه می‌زنیم و این یک دفاع عمیق‌تر است.

*صندوق توسعه ملی مقاومت اقتصاد را افزایش داد

آل اسحاق در مورد صندوق توسعه ملی و منابع آن در جهت تقویت بنیان‌های اقتصادی گفت: از نظر مقام معظم رهبری توسعه بدون عدالت نمی‌خواهیم و توسعه ما به معنای واقعی توسعه پایدار و با مفهوم عدالت است که جهت‌گیری آن در پس‌انداز و سرمایه‌گذاری باید در راستای تقویت عدالت باشد، همان است که غربی‌ها به آن توسعه پایدار می‌گویند.

وی تاکید کرد: ما به دنبال هدف بزرگتری از توسعه پایدار هستیم و آن تحقق عدالت به عنوان بسترساز حرکت مهدویت است و بر این اساس مقام معظم رهبری مرتب از السلام علی المهدی(عج) و رئیس جمهور نیز در سخنان خود این دعا را می‌کند که خداوند ما را از بهترین یاران حضرت مهدی(عج) قرار بده.

آل اسحاق گفت: منابع صندوق توسعه ملی نقش کلیدی در افزایش مقاومت اقتصاد دارد، چون بر اساس سیاست‌های کلی باید 20 درصد از درآمد نفت و گاز در صندوق توسعه ملی پس‌انداز شود تا صرف سرمایه‌گذاری مولد در بخش‌های خصوصی و تعاونی شود.

وی با بیان اینکه در حال حاضر 60 درصد منابع ارزی کشور از نفت تشکیل می‌شود، گفت: این باعث آسیب‌پذیری اقتصاد می‌شود که البته از قبل از انقلاب وجود داشته و بر اثر سوء برنامه‌ها بعد از انقلاب هم نتوانستیم، از نفت جدا شویم.

*تبدیل ثروت زیر زمینی به رو زمینی

این کارشناس اقتصادی گفت: درآمد نفتی بین نسلی بوده و باید در سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی وارد شود و ثروت زیرزمینی به یک ثروت ملی رو زمینی تبدیل شود.

وی افزود: درآمدهای نفتی باید به سرمایه‌گذاری جدید تبدیل شود و منافع آن برای نسل‌های مختلف باشد.

*جدا شدن بودجه جاری از نفت

وی افزود: باید بر اساس قانون برنامه پنجم و با تشکیل صندوق توسعه ملی ظرف 5 سال آینده بودجه جاری دولت از درآمدهای نفتی جدا شود و بنابراین صندوق توسعه ملی می‌تواند به عنوان موتور محرکه عمل کند.

وی افزود: البته نباید درآمد نفتی از کل اقتصاد حذف شود، بلکه ثروت‌های زیرزمینی نفت با سرمایه‌گذاری با ثروت‌های روی زمینی تبدیل شود.

وی افزود: همچنین درآمدهای نفتی در صندوق توسعه ملی به عنوان ذخیره برای نسل‌های آینده ذخیره شود و باید در سرمایه‌گذاری مولد استفاده شود.

*اقتصاد مقاومتی یک اقتصاد بسته نیست

آل اسحاق در پاسخ به این پرسش که آیا اقتصاد مقاومتی با توجه به خودکفایی اقتصادی، به معنای اقتصاد بسته است، گفت: اقتصاد مقاومتی اصلا بسته نیست، بلکه بالا بردن توان اقتصادی در یک کشور است و ایستادگی در برابر حمله و تحریم دشمنان در برابر اقتصاد است. آنها می‌خواهند سرعت رشد توسعه را در اقتصاد ما کم کنند و ما در مقابل نقشه آنها تدابیری به خرج می‌دهیم.

وی افزود: بنابراین اقتصاد مقاومتی در همه حوزه‌های اقتصاد سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مسائل بین‌المللی باید تقویت شود.

رئیس اتاق بازرگانی تهران تاکید کرد:‌ در زمینه مسائل جهانی 3 گونه برخورد وجود دارد، یا اینکه جذب ساختار مهندسی شده جهانی شویم، دوم یا از ساختار جهانی حذف شویم و سوم اینکه با حفظ ویژگی‌های داخلی تعامل منطقی با کل جهان و منطقه از موضع عزت و حکمت و منطق داشته باشیم.

*طراحی مختصات حرکت برای کشورهای در حال توسعه

آل اسحاق افزود: گروه کشورهای 20 می‌خواهند برای جهان و همه کشورهای در حال توسعه مختصاتی تعریف کرده که در آن طول، عرض و عمق جغرافیایی آنها رشد کنند و این یک رابطه حاکم و محکوم بین کشورهای پیشرفته و در حال توسعه است که باید و نباید‌های آن توسط کشورهای سلطه‌گر تعریف می‌شود و ما نمی‌خواهیم در این اقتصاد هضم شویم.

وی افزود: همچنین کسی نمی‌گوید از نظام جهانی کنار گذاشته شویم و دیوارهای بلندی برای مقاومت در دور خود بکشیم که با همه دنیا قطع رابطه کنیم و این یک تعبیر غلط از خودکفایی است، بلکه مراد این است که در راستای خوداتکایی از عوامل درون‌زا استفاده کنیم.

آل اسحاق افزود: امروز نمی‌توان منکر روابط اقتصادی با دنیای خارج شد و ارتباطات مالی،‌بانکی، حمل و نقل و تکنولوژی بین کشورها وجود دارد مگر می‌شود اقتصاد کشورها جدا از هم تعریف شود همانطور که هواشناسی در همه دنیا به هم مربوط است.

رئیس اتاق بازرگانی تهران افزود: رابطه اقتصادی ما با کشورهای دیگر بر اساس موضع عزت، حکمت و مصلحت و بر مبنای تعامل منطقی با کل جهان و منطقه خاورمیانه شکل می‌گیرد و به جای تعریف یک رابطه منفعل باید رابطه فعال بر اساس موازین و آرمان‌های خود با همه دنیا داشته باشیم.

*اقتصاد مقاومتی ترجمه تعامل منطقی

این کارشناس اقتصادی گفت: اقتصاد مقاومتی ترجمه تعامل منطقی با جهان و نه بستن درب‌های اقتصاد است.

وی تاکید کرد: در اقتصاد مقاومتی باید اقتدار اقتصادی کشور حفظ شود و از نظر منابع طبیعی ایران هاب (تکیه‌گاه و مرکزیت) منطقه است و از نظر ژئوپلتیک اهمیت خاصی دارد. بنابراین بهترین رابطه را باید با کشورهای منطقه داشته باشیم.

این کارشناس اقتصادی افزود: اقتصاد مقاومتی به معنای داشتن یک اقتصاد مفلوک و منزوی نیست، بلکه دارای نشاط و تحرک و رابطه منطقی است.

*خطر کاهش نرخ رشد جمعیت و کاهش مقاومت اقتصاد

آل اسحاق در مورد نتایج سرشماری اخیر و کاهش نرخ رشد جمعیت و اثر آن بر مقاومت اقتصاد، گفت: کاهش نرخ رشد جمعیت یک تهدید به شمار می‌رود اما مشکل این است که مانند سایر حوزه‌های اقتصاد  مقاومت باید تعریف ما از جمعیت روشن شود که افزایش جمعیت در صورتی مفید است که نیروی انسانی بارورشده، مستعد، بهره‌ور و حرفه‌ای باشد. نه اینکه افزایش جمعیت فقط به افزایش مصرف‌کننده در اقتصاد منجر شود.

آل اسحاق افزود: اگر جمعیت کشور آموزش‌دیده و حرفه‌ای باشد، این یک سرمایه اجتماعی است که در راستای توسعه اقتصادی به کار گرفته می‌شود و در دنیا نیروی انسانی جزو اولین منابع مهم رشد اقتصادی به شمار می‌رود.

این کارشناس اقتصادی افزود: باید با رشد نیروی انسانی تحصیل‌کرده و حرفه‌ای مولد و فعال مقاومت اقتصاد را افزایش دهیم و مشکل ما بر سر نیروی انسانی نیست، بلکه حرف این است که آیا نیروی انسانی مولد و یا مصرف‌کننده و حرفه‌ای است.

*ایران دارای بالاترین استاندارد نیروی دانشگاهی منطقه

آل اسحاق با اشاره به یکی از اهداف چشم‌انداز که باید در منطقه اول شویم، گفت: در توسعه نیروی انسانی باید اول شویم و تعداد دانشجویان فارغ‌التحصیل در ایران از استاندارد منطقه خاورمیانه بالاتر است و این یک سرمایه انسانی با ارزش است.

وی افزود: مسئله دوم این است که نیروی انسانی یک طول عمری دارد که منحنی عمر انسان شامل نوزاد، خردسال، نوجوان، جوان، میانسال و پیری است که در بسیاری از کشورهای اروپایی با کاهش موالید منحنی عمر انسان‌ها به سمت پیری رفته است.

آل اسحاق خاطرنشان کرد: در کشور ما هنوز منحنی عمر به سمت جمعیت جوان حرکت کرده و آنچه که بر اساس آمار سرشماری جای دغدغه دارد، و مقام معظم رهبری آن را مطرح کردند، نباید نرخ رشد جمعیت جوان کاهش پیدا کند و کشور ما همچنان به عنوان یک کشور جوان مطرح شود.

وی افزود: با توجه به شرایط اهداف و مواهب طبیعی نباید اجازه داد شاخص منحنی عمر انسان‌ها در کشور به سمت پیری حرکت کند و برعکس جمعیت جوان و مولد باید بیشتر شود.

این کارشناس به 5 میلیون تحصیل‌کرده در کشور اشاره کرد و گفت: قدم بعدی این است که از این نیروی دانشگاهی چگونه استفاده شود، اگر صرفا یک جوان مهندسی الکترونیک خوانده، اما کار مناسبی نداشته باشد، یعنی از نیروی انسانی به خوبی استفاده نشده است و یا اگر اقتصادی در کشور قدرت جذب دانشگاهیان را نداشته باشد، یعنی نیرو برای کشورهای دیگر تربیت کرده‌‌ایم.

آل اسحاق افزود: اقتصاد مقاومتی باید دارای نیروی انسانی حرفه‌ای و تحصیل‌کرده باشد که این یک نقطه مثبت برای اقتصاد به شمار می‌رود، وگرنه صرف افزایش جمعیت اگر مصرف‌کننده باشد باعث وزر و وبال جامعه می‌شود.

وی افزود: هنوز برخی از کارشناسان مفهوم اقتصاد مقاومتی را به خوبی درک نکرده‌اند درحالی که این اقتصاد مقاومتی حرف جدیدی در سطح جهان است که لازم است دانشگاهیان مختلف به آن بپردازند.

گفت‌وگو از : بهبود سعیدی‌کیا